🛠️ راهنمای جامع و تخصصی: عیب‌یابی، دلایل و مراحل تعمیر روغن‌ریزی جعبه فرمان پژو ۴۰۵ از سمت راننده (میل رک)

سیستم فرمان هیدرولیک پژو ۴۰۵، با وجود مزایایی چون نرمی و سهولت در رانندگی، به دلیل طراحی و شرایط کارکرد، مستعد بروز نشتی روغن است. در میان انواع نشتی‌های متداول در این سیستم، روغن‌ریزی از سمت راننده جعبه فرمان (میل رک) یکی از شایع‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین مشکلات است که نادیده گرفتن آن می‌تواند به خرابی کامل جعبه فرمان و حتی پمپ هیدرولیک منجر شود. این راهنمای جامع، با هدف ارائه یک مرجع تخصصی، به کالبدشکافی کامل این مشکل، شناسایی منشأ دقیق آن و تشریح مراحل اصولی تعمیر می‌پردازد.

بخش اول: شناخت فنی ساختار جعبه فرمان ۴۰۵ و اهمیت آب‌بندی سمت راننده

برای درک علت اصلی نشتی در پژو ۴۰۵، باید عملکرد و نقاط ضعف طراحی این سیستم را شناخت. جعبه فرمان (Rack and Pinion) در این خودرو، نیروی هیدرولیک را از طریق پمپ و شیر فرمان به **میل شانه‌ای** منتقل می‌کند تا جابجایی چرخ‌ها با کمترین نیروی راننده انجام شود.

۱.۱. اجزای کلیدی درگیر با نشتی سمت راننده

• میل شانه‌ای (Rack Shaft): این میله‌ی صیقلی، قلب جعبه فرمان است و نیروی هیدرولیک را به چرخ‌ها منتقل می‌کند. سمت راننده، نقطه خروج این میله از محفظه فشار اصلی جعبه فرمان است.
• کاسه‌نمد انتهایی (End Seal): حیاتی‌ترین قطعه درگیر با نشتی. این آب‌بند که مستقیماً روی میل شانه‌ای قرار دارد، باید فشار بالای روغن (بیش از ۱۰۰ بار) را تحمل کند و از خروج سیال در محل خروج میل رک جلوگیری کند.
• گردگیر جعبه فرمان (Boot): این پوشش لاستیکی نقش محافظت از کاسه‌نمد را در برابر آلودگی‌های محیطی، آب و ذرات سایش ایفا می‌کند. پارگی آن، آغازگر تقریباً تمام نشتی‌های انتهایی است.
• بوش‌های راهنما: بوش‌های پلاستیکی یا تفلونی داخل پوسته، میل شانه‌ای را در راستای صحیح هدایت می‌کنند. لقی این بوش‌ها می‌تواند باعث عدم تعادل میل رک و در نتیجه سایش نامتقارن کاسه‌نمد شود.

۱.۲. تفاوت نشتی سمت راننده با نشتی شیر فرمان

در جعبه فرمان ۴۰۵، دو نقطه اصلی نشتی وجود دارد: شیر فرمان (محل اتصال چهارشاخ فرمان به جعبه) و انتهای میل رک (سمت راننده یا شاگرد). نشتی از سمت راننده به‌وضوح نشان‌دهنده خرابی کاسه‌نمد انتهایی است، در حالی که نشتی شیر فرمان بیشتر مربوط به اورینگ‌های داخلی و کاسه‌نمدهای پینیون است.

بخش دوم: شناسایی و عیب‌یابی دقیق علائم نشتی سمت راننده

تشخیص زودهنگام نشتی از سمت راننده به دلیل ماهیت پنهان آن در زیر گردگیر، کمی دشوار است، اما علائم واضحی دارد:

۲.۱. علائم بالینی (تجربی)

• جمع شدن روغن در گردگیر: اگر گردگیر سمت راننده را با دست فشار دهید و روغن هیدرولیک (به رنگ معمولاً زرد شفاف یا قرمز) از آن خارج شود، نشانه قطعی خرابی کاسه‌نمد است.
• سفتی مقطعی فرمان: زمانی که سطح روغن به حداقل می‌رسد، فرمان در ابتدا سفت شده و پس از کارکرد کوتاه موتور و برگشت روغن به مخزن، مجدداً نرم می‌شود.
• بوی سوختگی (در موارد شدید): در صورت شدت نشتی، روغن روی قطعات داغ اگزوز یا موتور پاشیده شده و بوی تندی تولید می‌کند که می‌تواند خطرناک باشد.

۲.۲. اهمیت بازدید زیربندی (بازرسی فنی)

یک مکانیک متخصص با تمیز کردن کامل ناحیه جعبه فرمان و سپس روشن کردن خودرو و چرخاندن فرمان، می‌تواند منشأ دقیق تراوش را در محل خروج میل شانه‌ای تشخیص دهد. همچنین، بازدید گردگیر از نظر پارگی، خشکی یا سوراخ شدن برای تعیین علت ثانویه نشتی بسیار حیاتی است.

بخش سوم: دلایل عمیق و فنی خرابی کاسه‌نمد انتهایی (عوامل بازگشت نشتی)

برای انجام یک تعمیر پایدار و جلوگیری از نشتی مجدد، باید عوامل ریشه‌ای را درک کرد. تنها تعویض کاسه‌نمد، بدون توجه به عوامل زیر، تضمینی برای رفع مشکل نیست.

۳.۱. آسیب فیزیکی به میل شانه‌ای (Rack Shaft Damage)

این مورد **مهم‌ترین دلیل** بازگشت نشتی پس از تعمیر است. اگر پارگی گردگیر باعث ورود رطوبت یا ذرات ساینده شده باشد، سطح میل شانه‌ای دچار خوردگی یا ایجاد شیارهای عمیق می‌شود. لبه‌های کاسه‌نمد جدید، در مقابل این شیارها، مانند یک تیغه عمل کرده و سریعاً پاره می‌شوند.

• Scoring: ایجاد خطوط و شیارهای طولی روی سطح میل در اثر تماس با ذرات سخت.
• Pitting: ایجاد حفره‌های کوچک در اثر زنگ‌زدگی و خوردگی شیمیایی سطح میل.

۳.۲. شرایط نامناسب کارکرد سیستم

1. **فشار کاری بالا:** نگه داشتن فرمان در قفل کامل (چه راست و چه چپ) برای بیش از چند ثانیه، باعث می‌شود فشار هیدرولیک به حداکثر ظرفیت پمپ برسد و بیش از حد استاندارد بر کاسه‌نمدها اعمال شود.
2. **آلودگی روغن هیدرولیک:** ذرات فلزی ناشی از سایش پمپ یا آلودگی‌های شیمیایی در روغن قدیمی، خاصیت روان‌کنندگی را کاهش داده و مانند یک سنباده، لبه‌های آب‌بندها را فرسوده می‌کنند.
3. **عدم تعویض دوره‌ای روغن:** روغن هیدرولیک نیز عمر مفید دارد. روغن قدیمی، خاصیت خود را از دست داده و حاوی آلودگی‌هایی می‌شود که مستقیماً به کاسه‌نمد آسیب می‌رسانند.

بخش چهارم: روش گام به گام تعمیر تخصصی و بازسازی جعبه فرمان

تعمیر روغن‌ریزی از سمت راننده نیازمند باز شدن کامل جعبه فرمان و دمونتاژ داخلی آن است. این کار یک تعمیر معمولی نیست و باید در کارگاه‌های مجهز به ابزار مخصوص انجام شود.

۴.۱. مراحل جداسازی (Demounting)

• آماده‌سازی: باز کردن مهره چرخ‌ها، قرار دادن خودرو روی بالابر و تخلیه کامل روغن هیدرولیک.
• باز کردن اتصالات: باز کردن پیچ‌های اتصال سیبک فرمان، سپس باز کردن مهره‌های اتصال جعبه فرمان به رام زیر موتور.
• آزادسازی پینیون: باز کردن پیچ گاردان فرمان (چهارشاخ) از پینیون (قسمت بالایی جعبه فرمان).
• خروج جعبه فرمان: با کمی چرخش و دقت، جعبه فرمان از محل خود زیر خودرو خارج می‌شود.

۴.۲. کالبدشکافی و تعویض کاسه‌نمد انتهایی

1. **دمونتاژ:** قرقری فرمان باز شده و سپس بوش‌ها و محفظه کاسه‌نمد انتهایی (سمت راننده) باز می‌شود.
2. **خروج میل شانه‌ای:** میل شانه‌ای با احتیاط از پوسته بیرون کشیده می‌شود. دقت شود که به دندانه‌ها و شیارهای داخلی شیر فرمان آسیب نرسد.
3. **ارزیابی میل شانه‌ای (Critical Step):** سطح میل شانه‌ای توسط میکرومتر یا بازرسی چشمی دقیق از نظر شیار، خوردگی یا لقی بوش‌ها ارزیابی می‌شود.
4. **تراشکاری یا پولیش (در صورت نیاز):** اگر آسیب سطح میل شانه‌ای مشهود باشد، تنها راهکار استفاده از دستگاه **تراش دقیق (Grinding and Polishing)** است تا سطح کاملاً صاف شده و قابلیت آب‌بندی با کاسه‌نمد جدید را پیدا کند.
5. **نصب کیت تعمیر:** کاسه‌نمد قدیمی خارج شده و کاسه‌نمد جدید (از کیت تعمیر باکیفیت) با استفاده از ابزار **پرس یا جازن مخصوص** نصب می‌شود. استفاده از ابزار صحیح برای جلوگیری از دفرمه شدن لبه‌های کاسه‌نمد جدید حیاتی است.
6. **مونتاژ مجدد:** میل شانه‌ای روان‌کاری شده و به داخل پوسته و کاسه‌نمد جدید هدایت می‌شود. تمامی قطعات داخلی، اورینگ‌ها و بوش‌ها مجدداً در جای خود نصب می‌شوند.

۴.۳. بازسازی نهایی و تنظیمات

• تعویض گردگیر نو: گردگیر کهنه و احتمالاً پاره شده، با گردگیر نو جایگزین می‌شود تا از کاسه‌نمد جدید محافظت کند.
• نصب بر روی خودرو: جعبه فرمان در جای خود نصب و اتصالات با گشتاور استاندارد سفت می‌شوند.
• تزریق روغن و هواگیری: سیستم با روغن هیدرولیک مناسب (مانند DEXRON III) پر شده و با چرخاندن فرمان از چپ به راست، هواگیری کامل انجام می‌گیرد تا پمپ فرمان عملکرد بی‌صدا و نرمی داشته باشد.
• تنظیم زوایای فرمان (Alignment): پس از باز و بسته کردن سیبک‌ها و قرقری‌ها، تنظیم زاویه فرمان (فرمان‌بندی) در یک مرکز مجهز به دستگاه لیزری الزامی است تا از لاستیک‌سایی جلوگیری شود.

بخش پنجم: پیشگیری و افزایش طول عمر سیستم فرمان ۴۰۵

نگهداری منظم و توجه به جزئیات، بهترین روش برای جلوگیری از هزینه‌های سنگین تعمیرات جعبه فرمان است.

• تعویض دوره‌ای روغن هیدرولیک: روغن هیدرولیک باید هر **۶۰ تا ۸۰ هزار کیلومتر** تعویض شود. این کار از آلودگی و فرسودگی شیمیایی اورینگ‌ها جلوگیری می‌کند.
• بررسی سلامت گردگیرها: در هر سرویس تعویض روغن یا بازدید جلوبندی، سلامت و عدم پارگی گردگیرهای دو سمت (راننده و شاگرد) بررسی شود. تعویض به موقع یک گردگیر پاره، می‌تواند از خرابی کامل جعبه فرمان جلوگیری کند.
• عدم نگه داشتن فرمان در انتها: از اعمال فشار بیش از حد و نگه داشتن فرمان در حالت قفل کامل خودداری کنید.
• استفاده از قطعات اصلی: هنگام تعمیر، از کیت‌های تعمیر و کاسه‌نمدهای باکیفیت و استاندارد استفاده کنید تا مقاومت در برابر فشار و دما را تضمین کند.